ڕاپۆرتە هەواڵیی داڵ میدیا — ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٦
ناوچەکە دۆخێکی زۆر هەستیار بەسەر دەبات. ڕاپۆرتە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ ئەگەری نوێکردنەوەی هێرشەکان بۆ سەر ئێران پلانی سەربازییان هەیە، بە تایبەتی دوای هەڵبژاردنە ناوەندییەکانی ئەمریکا لە ٣ی نۆڤەمبەر. بەڵام تا ئێستا هیچ ڕاگەیاندنێکی فەرمی بڵاونەکراوەتەوە کە هێرشێکی نوێ لە کاتێکی دیاریکراودا حەتمی یان بڕیاردراوە.
لە بەرانبەردا، هەوڵە دیپلۆماسییەکان لەلایەن قەتەر، عومان، سعوودیە، تورکیا و پاکستانەوە بەردەوامن بۆ کردنەوەی تەنگەی هورمز و ڕێگریکردن لە فراوانبوونی شەڕ. مەترسییە ئابوورییەکانیش بەردەوامن، چونکە هەر تێکچوونێک لە هاتووچۆی کەشتییەکان و بازاڕی وزە دەتوانێت نرخی نەوت و خواردن بەرز بکات و هەڵاوسان لە جیهاندا زیاد بکات.
ئامادەکاریی سەربازی و ئەگەری هێرشی نوێ
ڕاپۆرتی NPR لە ٢٢ی ئۆکتۆبەر دەڵێت: ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ هێرشێکی ئەگەری لە سەرەتای نۆڤەمبەر پلانیان دانەوە. بەپێی ئەو ڕاپۆرتە، کە سەرچاوەیەکی ئاگادار لە پلاندانانی جەنگی بۆ NPR قسەی کردووە، ئامادەکارییەکان دەتوانن دوای هەڵبژاردنە ناوەندییەکانی ئەمریکا دەست پێ بکەن؛ بەڵام هەمان سەرچاوە دەڵێت: ئەم جوڵە سەربازییانە دەتوانن بۆ فشارخستنەسەر تاران و بەدەستهێنانی ڕێککەوتنی دیپلۆماسیش بن، نەک بەڵگەی بڕیاری کۆتایی بۆ هێرش.
ڕۆژنامەی China Daily Asia، لە ٢٧ی ئۆکتۆبەر نووسیویەتی، پەنتاگۆن دەتوانێت لە ماوەی ٩٦ کاتژمێر دوای وەرگرتنی فەرمانی سەرۆکی ئەمریکا ئۆپەراسیۆنێکی نوێ و گەورە دژی ئێران دەست پێ بکات. ئەوە واتای ئەوە نییە کە فەرمان دەرچووە یان هێرش لە ٩٦ کاتژمێری داهاتوودا حەتمییە؛ مەبەستی ڕاپۆرتەکە توانای جێبەجێکردنی هێرشەکەیە دوای دەرچوونی فەرمان، نەک دیاریکردنی کاتی فەرمان. هەمان ڕاپۆرت دەڵێت: هەندێک بەرپرسی ئەمریکی پێیانوایە فەرمانەکە لەوانەیە دوای هەڵبژاردنەکانی ٣ی نۆڤەمبەر بێت، بەڵام هێشتا دڵنیایی نییە ترەمپ هێرشی نوێ پەسەند بکات.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، لە ٢٣ی ئۆکتۆبەر وتوویەتی، واشنتن لەوانەیە «ئۆپەراسیۆنێکی تری بچووک» دژی ئێران ئەنجام بدات. ئەو هەروەها پێشتر وتبووی کە پێش هەڵبژاردنەکانی ٣ی نۆڤەمبەر هیچ هێرشێکی نوێ ناکرێت. لێدوانەکە هەڕەشە و ئاماژەی سیاسییە، بەڵام بە تەنیا ناتوانرێت بە ڕاگەیاندنی بڕیاری هێرش لە داهاتووی نزیک دابنرێت.
لەلایەن ئەمریکاوە، فەرماندەی سێنتکۆم، لە ٢٥ی ئۆکتۆبەر سەردانی تەنگەی هورمزی کرد و وتی هێزە ئەمریکییەکان بەردەوامن لە پاراستنی هاتووچۆی کەشتییەکان و پاککردنەوەی ڕێڕەوەکان لە مینە دەریاییەکان. سێنتکۆم دەڵێت: لە شەش مانگی ڕابردوودا زیاتر لە ٣٠٠٠ کەشتی بە پشتگیریی هێزەکانی ئەمریکا لە تەنگەکە تێپەڕیون. ئەم بڵاوکراوەیە بەڵگەی بەردەوامیی ئۆپەراسیۆنی ئەمریکایە لە کەنداودا، بەڵام ڕاگەیاندنی هێرشێکی نوێ نییە.
مەشقی فڕۆکەکانی ئیسرائیل؛ نیشانەی ئامادەباشی، نەک بەڵگەی هێرشی حەتمی
بەپێی ڕاپۆرتی ئەکسیۆس، دەیان فڕۆکەی جەنگیی ئیسرائیل لە ٢١ی ئۆکتۆبەر مەشقێکی دوورمەودا و نیشاندانی توانای هێزی ئاسمانییان ئەنجام داوە و تا نزیک سنووری ئێران فڕیون. ئەم جۆرە مەشقە دەتوانێت بۆ ڕاهێنان، نیشاندانی توانای سەربازی و ئامادەبوون بۆ چەند سناریۆیەک بێت. بەڵام نیشان نادات کە فەرمانی هێرش دەرچووە یان هێرش لە نزیکترین کاتدا دەست پێ دەکات.
پەڕەی فەرمیی بڵاوکراوەکانی هێزی بەرگریی ئیسرائیل بۆ ئۆکتۆبەر، لە بەشە بەردەستەکەیدا، هیچ ڕاگەیاندنێکی ڕوون لەسەر هێرشێکی نوێ بۆ سەر ئێران یان کاتی دەستپێکردنی نەخستووەتەڕوو. بۆیە دەنگۆی ئەوەی “فڕۆکەکان تاقی دەکرێنەوە بۆ هێرشێکی حەتمی” دەبێت بە وریایی و بە ناونیشانی ڕاپۆرتێکی پشتڕاستنەکراو مامەڵەی لەگەڵ بکرێت.
دۆخی ئێران و هەوڵە دیپلۆماسییەکان
ئێران لە ڕێگەی بەرپرسانی خۆیەوە هۆشداریی داوە کە هەر هێرشێکی نوێ وەڵامی سەربازی لێ دەکەوێتەوە. نوێنەری ئێران لە نەتەوە یەکگرتووەکان لە نامەیەکدا داوای وەستاندنی هەڕەشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلی کردووە و وتوویەتی هەڕەشەکردن لە لێدانی ژێرخانی مەدەنی و وزە دەتوانێت کاریگەرییە مرۆیی و ژینگەیی قورس هەبێت. ئەمە هەڵوێستی فەرمیی ئێرانە و نابێت وەک پشتڕاستکردنەوەی سەربەخۆی هەموو بانگەشەکانی ناو نامەکە وەربگیرێت.
لە ٢٧ی ئۆکتۆبەر، نوێنەرێکی پەرلەمانی ئێران وتوویەتی تاران ئاشتی دەوێت، بەڵام دیپلۆماسی بە تسلیمبوون ناگۆڕێت و ئێران مافەکانی خۆی پارێزگاری دەکات.
لە هەمان کاتدا، سعودیە، تورکیا و پاکستان لەگەڵ بەرپرسانی ئێران گفتوگۆیان کردووە. ڕاپۆرتەکان دەڵێن پێشنیارە دیپلۆماسییەکان لەسەر کردنەوەی تەنگەی هورمز، کەمکردنەوەی سزا ئابوورییەکان، کۆنترۆڵکردنی هێرشەکانی حوسییەکان لە یەمەن و گەڕاندنەوەی چاودێرانی ناوکی دەسوڕێنەوە.
هەروەها ڕاپۆرتێکی نوێی دامەزراوەی Institute for the Study of War دەڵێت: هێشتا کێشەی سەرەکی لە نێوان واشنتن و تاران بریتییە لە ڕیزبەندیی هەنگاوەکان: ئایا سەرەتا سزا و گەمارۆ کەم بکرێتەوە و پاشان تەنگەکە بکرێتەوە، یان پێچەوانەکەی. هەمان هەڵسەنگاندن دەڵێت، نیشانەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە حیزبوڵڵا لە ماوەیەکی نزیکدا لەوانەیە بە شێوەی ڕاستەوخۆ لە شەڕێکی نوێدا بەشداری نەکات، چونکە ئێران گرنگی بە دووبارە دروستکردنەوەی تواناکانی ئەو گرووپە دەدات.
ئایا جەنگێکی جیهانی دروست دەبێت؟
تا ئێستا هیچ بەڵگەیەکی پشتڕاستکراو نییە کە شەڕەکە بووبێتە جەنگێکی جیهانی یان بە شێوەیەکی حەتمی بەرەو جەنگی جیهانی بچێت. بەڵام مەترسیی فراوانبوونی ناوچەیی بەرزە، چونکە شەڕەکە کاریگەری لەسەر هاتووچۆی کەشتییەکان لە تەنگەی هورمز، هێرشەکانی حوسییەکان لە یەمەن، هێزە پەیوەندیدارەکان لە لوبنان و ئاسایشی بنکە ئەمریکییەکان لە کەنداودا داناوە.
ڕۆیتەرز دەڵێت: هێشتا هێرش و هەڕەشە لە دەورووبەری تەنگەی هورمز بەردەوامە و ئێران هەڕەشەی سزا یان دەستبەسەرکردنی ٤٥ تانکەرەکەی کردووە. لە هەمان کاتدا، چین بانگی لایەنەکان کردووە بۆ کەمکردنەوەی ئاڵۆزی و گەڕانەوە بۆ گفتوگۆ. ئەم دۆخە نیشان دەدات کە قەیرانەکە کاریگەرییەکی نێودەوڵەتی هەیە، بەڵام ئەمە جیاوازە لە پشتڕاستکردنەوەی “جەنگی جیهانی”.
لە ڕاپۆرتێکی تۆڕی میدیایی رووداو، باس لەوە کراوە کە لەگەڵ بەردەوامبوونی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، ئێران وڵاتێکی مووشەکی بەردەوامە و مەترسییەکانی ناوچەکە هێشتا بەرزن. ئەم جۆرە ڕاپۆرتانە بۆ تێگەیشتن لە دۆخی ناوچەکە بەسوودن، بەڵام نابێت هەموو هەڵسەنگاندنێک بە هەواڵی فەرمی و قەتعی لەسەر ڕوودانی جەنگی جیهانی دابنرێت.
کاریگەرییە ئابوورییەکان و ترسی گرانیی جیهانی
مەترسیی گرانیی جیهانی بە شێوەیەکی سەرەکی بە نرخی نەوت، هاتووچۆی کەشتییەکان و زنجیرەی دابینکردنی خواردنەوە پەیوەندی هەیە. ڕۆیتەرز لە ٢٧ی ئۆکتۆبەر ڕاپۆرتی داوە کە نەوتی برێنت بە نزیکەی ١١٣.٨٨ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک داخراوە، چونکە ئاڵۆزییەکانی هاتووچۆی کەشتییەکان و مەترسیی هێرشی نوێ هێشتا نرخی نەوت بەرز ڕاگرتووە. هەمان ڕاپۆرت دەڵێت: هیوای دیپلۆماسی هەندێک فشار لەسەر نرخەکان کەم کردووەتەوە، بەڵام هێرشەکانی حوسییەکان و مەترسییەکانی تەنگەی هورمز هێشتا بەردەوامن.
سندوقی نێودەوڵەتیی دراوەکان لە ڕاپۆرتی World Economic Outlook ـی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٦دا پێشبینی دەکات هەڵاوسانی جیهانی لە ٤.١٪ لە ٢٠٢٥ەوە بگاتە ٤.٧٪ لە ٢٠٢٦، پاشان لە ٢٠٢٧ بۆ ٤.١٪ دابەزێت. بەپێی IMF، ئەم زیادبوونە بە شێوەیەکی سەرەکی بەهۆی بەرزبوونەوەی نرخی وزە و خواردنەوەیە. بەڵام سندوقەکە هۆشداری دەدات کە ئەگەر شەڕ درێژ ببێتەوە یان دابینکردنی وزە زیاتر تێکبچێت، هەڵاوسان دەتوانێت زیاتر بەرز ببێتەوە و گەشەی جیهانی کەمتر بێت.
بەم پێیە، قسەکردن لە “شەپۆلێکی نوێی گرانی” هەڵسەنگاندنێکی ئابوورییە و بنەمای هەیە؛ بەڵام قسەکردن لە “گرانییەکی حەتمی و زۆر گەورە لە هەموو جیهاندا” لە ئێستادا پشتڕاستکراوە نییە. بڕیاری کۆتایی لەسەر نرخەکان زیاتر بەوە پەیوەستە کە تەنگەی هورمز چەند دەخرێتە بەردەم هاتووچۆی کەشتییەکان، ئایا هێرشەکان فراوان دەبنەوە، و ئایا هەوڵە دیپلۆماسییەکان دەگەنە ڕێککەوتن یان نا.
ئەوەی ڕوونە تا ئێستا
تا ئێستای ٢٨ی ئۆکتۆبەر، بەڵگەکان نیشان دەدەن کە مەترسیی نوێبوونەوەی هێرشەکان بەرزە و پلانی ئەگەری سەربازی لەسەر مێزە. مەشقی فڕۆکەکانی ئیسرائیل و بەردەوامیی چالاکییەکانی ئەمریکا لە کەنداودا نیشانەی ئامادەباشی و فشارن، بەڵام هیچ یەکێک بە تەنیا بەڵگەی هێرشی حەتمی لە کاتی دیاریکراودا نییە.
لە بەرانبەردا، دیپلۆماسی هێشتا چالاکە و پێشنیاری کردنەوەی تەنگەی هورمز و کەمکردنەوەی سزا ئابوورییەکان لە گفتوگۆدایە. بۆیە هەواڵی دروست ئەوەیە: قەیرانەکە زۆر مەترسیدارە، بەڵام دەنگۆی جەنگی جیهانی یان هێرشێکی حەتمی لە نزیکترین کاتدا تا ئێستا بە سەرچاوەی فەرمی پشتڕاست نەکراوەتەوە.
