کریستین کارۆخ
ئێستا جیهان چاوی لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە. جەنگی ئەمریکا و ئێران، ئەگەرچی بەشێک لە میدیا و شرۆڤەکارانی جیهانی تەنیا دۆخی پێکدادانەکان شرۆڤە دەکەن، بەڵام ئەوەی من دەمەوێت بیخەمە ڕوو، بابەتێکی جیاوازترە. لە شەڕی ١٢ ڕۆژەی نێوان ئێران و ئیسرائیلەوە بۆ قۆناغی ٤٠ ڕۆژەی ململانێی ڕاستەوخۆی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، ئێستا پێکدادانەکە لە قۆناغی سێیەمدایە؛ قۆناغێک کە تەنیا بەرگی سەربازیی نییە، بەڵکوو نەخشەی جیۆپۆلیتیکی ناوچەکەی لەخۆگرتووە. تا ئەم ساتە کە ناوچەکە لە دۆخێکی پڕ لە کێشەی بێچارەسەردا دەژی، بۆیە لەم شرۆڤەیەدا ئەوەی پێویست بەم دۆخە بێت دەیخەمە ڕوو.
لە زۆر ڕووەوە، ململانێی ئەمریکا و ئێران لە ساڵی ٢٠٢٦دا دژایەتییەکانی جیۆپۆلیتیکی هاوچەرخ لەخۆ دەگرێت: دەسەڵات بەبێ چارەسەر، باڵادەستی بەبێ کۆنترۆڵ، و پەرەسەندن بەبێ یاری کۆتایی. لەلایەکەوە ئەگەر ئێران ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی، مەترسی بۆ سەر ئاسایشی وڵاتانی کەنداو، ئیسرائیل و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا دروست دەبێت. هەرچەند وڵاتانی کەنداو بە شێوەیەکی فەرمی لەناو شەڕەکەدا نین، بەڵام نابێت لەبیرمان بچێت یەکێک لە بەڵێنەکانی ترەمپ لەدوای سەرکەوتنی بۆ خولی دووەمی سەرۆکایەتیی ئەمریکا، پاراستنی ئاسایشی وڵاتانی کەنداو بووە.
بۆیە دەبینین ترەمپ سیاسەتی بەئاسایشکردن (Securitization) بەکاردەهێنێت. بەگوێرەی ئەم تیۆرییە، کێشە و گرفتە سیاسییەکان وەک کێشەی هەرە لەپێشینەی ئاسایش دادەنرێن کە دەبێت بەپەلە چارەسەر بکرێن، کاتێک لەلایەن ئەکتەرێکی ئاسایشکارەوە وەک مەترسیدار و هەڕەشەئامێز وەسف دەکرێن. لەلایەکی دیکەوە، ئێران تا ئێستا ئامادە نییە دەستبەرداری یۆرانیۆمی پیتێنراو بێت، کە ئەمەش بووەتە بەربەستێکی گەورە لەبەردەم ڕێککەوتندا.
شەڕی دژی ئێران ئەوە نیشان دەدات کە چۆن دەستێوەردان لە دەوڵەتێکی ئاڵۆز و زۆر ئەمنیدا، دەتوانێت بەخێرایی پەرە بسێنێت بۆ ململانێیەکی درێژخایەن و فرەڕەهەند کە شەڕی پەکخستنی دەریایی و شۆکی ئابووری لەخۆ دەگرێت. بۆیە پێم وایە دوو خاڵ هەن کە داڕێژەرانی سیاسەتی ئەمریکا بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان و بەدوورگرتنی خۆیان لە تەڵەکانی شەڕی ئاسمانیی بەرفراوان، دەبێت پەیڕەوی بکەن:
یەکەم، وا دەخوێنرێتەوە کە ئەمریکا لەگەڵ ڕێوشوێنی سەقامگیرکردندا، ستراتیژییەکی فرەلایەنە پەیڕەو بکات. دەتوانێت ئەم کارە بە هەماهەنگکردنی فشاری دیپلۆماسی لەگەڵ دامەزراوەکانی وەک ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی (IAEA) و ئۆفیسی هەماهەنگیی کاروباری مرۆیی نەتەوە یەکگرتووەکان (OCHA) ئەنجام بدات. ئەم هاوبەشانە، بە هاوکاری لەگەڵ چوارچێوە ناوچەییەکانی وەک ئەنجومەنی هاوکاریی کەنداو (GCC)، دەتوانن چاودێریکردنی کاریگەرتر بۆ چالاکییەکانی ئێران، جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکانی ئاگربەست و دامەزراندنی ڕێڕەوی مرۆیی مسۆگەر بکەن. بەو پێیەی ڕێگریی کاریگەر لە جیهانی ئەمڕۆدا پێویستی بە پشتیوانیی فرەلایەنە هەیە نەک کردەوەی تاکلایەنە، ئەمە دەرفەت بە ئەمریکا دەدات ئۆپەراسیۆنەکانی کەم بکاتەوە و توانای بووژانەوەی سەربازی و تۆڵەسەندنەوەی ئێران سنووردار بکات. هەروەها چەسپاندنی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا لە چوارچێوەیەکی فرەلایەنەدا، ئەگەری داڕمانی ناوخۆیی کەمدەکاتەوە و مەترسییەکانی شەڕێکی درێژخایەن کەم دەکاتەوە کە پەیوەندی بە دەستێوەردانی زلهێزە جیهانییەکانی دیکەوە هەبێت.
دووەم، ئاسایشی بەرگریی ناوچەیی: وادەبینرێت ئەمریکا چوارچێوەیەکی هاوشێوەی ڕێکخراوی بەرگریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (MEDO) کە لە ساڵی ١٩٥١ پێشنیار کرابوو، بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشەکانی ناوچەکە دابنێت. هاوبەشییە ئەمنییە ناوچەییەکان دەتوانن تواناکانی بەرگریی وڵاتانی کەنداو، کە لە ئێستادا لەژێر هەڕەشەی بەردەوامی مووشەکی و فشاری سەربازیی ئێراندا دەژین، ڕێکبخەن و بەرزبکەنەوە. مۆدێلێکی ستراتیژیی ئەمنیی دابەشکراو لەم جۆرە، دەتوانێت ئامادەیی بەرگریی دەستبەجێ بەهێز بکات، ڕێگرییەکی باوەڕپێکراو دروست بکات کە حیساباتی ئۆپەراسیۆنیی ئێران ئاڵۆزتر دەکات و بەرژەوەندییە گرنگەکان لە کەنداو بپارێزێت، لە هەمان کاتدا بارگرانیی ئۆپەراسیۆنیی ڕاستەوخۆی ئەمریکا کەم دەکاتەوە.
