عێراق یەکێکە لە گەورەترین بەرهەمهێنەرانی نەوت لە جیهاندا و خاوەنی سەرمایەیەکی گەورەی وزەیە. لەگەڵ ئەوەشدا، تا ئێستا وڵاتەکە بەدەست کەمیی بەردەوامی کارەباوە دەناڵێنێت؛ تا ئەو ئاستەی بۆ کارپێکردنی وێستگەکانی کارەبا، غاز لە ئێرانەوە هاوردە دەکات. ئەمە دژبەرییەکی سەیرە لە بواری غازدا: عێراق بڕێکی زۆر غازی سروشتی لەگەڵ نەوتی خاودا بەرهەم دەهێنێت، بەڵام لەبری بەکارهێنانی، زۆربەی ئەو غازە لە هەوادا دەسوتێنێت. زۆرجار کڵپەی ئاگرەکە تەنانەت لە بەرزایی ئاسمانیشەوە دەبینرێت. ئەمە تەنها کێشەیەکی ژینگەیی نییە، بەڵکو کارەساتێکی ئابوورییە؛ چونکە عێراق هەموو ساڵێک ڕاستەوخۆ ملیاران دۆلار دەسوتێنێت.
کاتێک نەوت لە ژێر زەوییەوە دەردەهێنرێت، غازی سروشتی لەگەڵیدا دەردەکەوێت. بەو غازە دەوترێت «غازی هاوەڵ»؛ واتە بەرهەمێکی لاوەکی و سروشتیی پرۆسەی دەرهێنانی نەوتی خاویە. غازی هاوەڵ بەهادارە و دەتوانرێت بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا بەکاربهێنرێت، ببێتە سووتەمەنیی کارگە و پیشەسازییەکان، بگۆڕدرێت بۆ کەرەستەی پترۆکیمیایی، یان تەنانەت بۆ دەستکەوتنی داهات ڕەوانەی دەرەوە بکرێت. بەڵام کۆکردنەوە و کۆنترۆڵکردنی ئەم غازە پێویستی بە ژێرخان هەیە؛ لەوانە هێڵی بۆری، وێستگەی پاڵاوتن و شوێنی کۆگاکردن. بەبێ ئەم ژێرخانە، غازەکە شوێنێکی نییە بۆ ئەوەی بۆی ببرێت و کۆگا بکرێت؛ بۆیە کۆمپانیاکانی نەوت ناچار دەبن بیسوتێنن.
ئامارەکان سەرسوڕهێنەرن. عێراق ساڵانە نزیکەی ١٧ تا ١٨ ملیار مەتر سێجا غازی سروشتیی هاوەڵ دەسوتێنێت. ئەم بڕە، بە شێوەیەکی مەزەندەکراو، یەکسانە بە تەواوی بەکارهێنانی ناوخۆیی غازی وڵاتەکە و زیاتر لە دوو ئەوەندەی ئەو بڕەیە کە عێراق لە ئێرانەوە هاوردەی دەکات. لە ئێستادا، عێراق ڕۆژانە نزیکەی ٣.١ ملیار پێی سێجا غاز بەرهەم دەهێنێت. نزیکەی سێیەکی ئەم بڕە، واتە دەوروبەری یەک ملیار پێی سێجا، بەبێ سوود دەسوتێنرێت و بەفیڕۆ دەچێت.
بەپێی ڕاپۆرتی ساڵی ٢٠٢٥ی بەدواداچوونی سوتاندنی غاز لە جیهاندا، کە لەلایەن ڕاپۆرتی جیهانیی بەدواداچوونی سوتاندنی غازەوە بڵاوکراوەتەوە، عێراق یەکێکە لە سێ وڵاتی گەورەترین سوتێنەری غاز لە جیهاندا و لە دوای ڕووسیا و ئێرانەوە دێت. ڕووسیا، ئێران و عێراق پێکەوە لە ساڵی ٢٠٢٥دا نزیکەی ٨٤ ملیار مەتر سێجا غازیان سوتاندووە؛ ئەمەش نزیکەی نیوەی کۆی گشتیی غازی سوتێنراوی جیهان پێکدەهێنێت. سوتاندنی غاز لە سەرانسەری جیهاندا لە ساڵی ٢٠٢٥دا گەیشتە ١٦٧ ملیار مەتر سێجا، کە بەرزترین ئاستە لە ماوەی شەش ساڵی ڕابردوودا. نۆ وڵات، لەوانەش عێراق، بەرپرسیارن لە سوتاندنی زیاتر لە ٨٠٪ی غازی جیهان؛ لە کاتێکدا تەنها نزیکەی نیوەی نەوتی جیهان بەرهەم دەهێنن.
هەواڵی باش ئەوەیە کە عێراق بەرەوپێشچوونی بەدەستهێناوە. ڕێژەی بەکارهێنانی غازی هاوەڵ لە دەوروبەری ٥٠٪ لە ساڵانی ڕابردوودا، بۆ ٧٠٪ لە ئێستادا، بەرز بووەتەوە. ئەمەش واتە هێشتا ٣٠٪ی غازەکە دەسوتێنرێت. حکومەت ئامانجی داناوە کە تا ساڵی ٢٠٢٨ یان ٢٠٢٩ بە تەواوی کۆتایی بە سوتاندنی ئاسایی غاز بهێنێت.
عێراق غازی خۆی بەخۆڕایی دەسوتێنێت، پاشان ملیاران دۆلار بۆ کڕینی غاز لە وڵاتێکی دراوسێ خەرج دەکات. هەمان ئەو غازەی کە دەتوانرا ببێتە یەکێک لە گەورەترین سەرچاوەکانی داهات و دابینکردنی خزمەتگوزاری بۆ هاوڵاتیان، ئێستا بەخۆڕایی دەسوتێت. بەپێی خەمڵاندنێک، کەمکردنەوەی سوتاندنی غاز دەتوانێت نزیکەی ١٧ ملیار دۆلاری ساڵانە، لە ڕێگەی کەمکردنەوەی دەرفەتە بەفیڕۆچووەکان و تێچووی هاوردەکردن، بۆ عێراق بگەڕێنێتەوە.
هەرێمی کوردستان سەرچاوەیەکی بەرچاوی غازی سروشتیی تێدایە کە دەتوانێت ڕۆڵێکی حەیاتی لە داهاتووی وزەی عێراقدا بگێڕێت. کێڵگەی غازی خورمۆر یەکێکە لە گرنگترین کێڵگەکانی غاز؛ ئەم کێڵگەیە لە نێوان کەرکووک و سلێمانییە و بەشێکی زۆر لە کارەبای هەرێمی کوردستان دابین دەکات.
لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥دا، کۆمپانیاکانی دانا غاز و کریسەنت پێترۆلیۆم پرۆژەی فراوانکردنی غازی KM250یان هەشت مانگ پێش وادەی دیاریکراو تەواو کرد. ئەمەش بەرهەمی گشتیی کێڵگەی خورمۆری بەرزکردەوە بۆ ٧٥٠ ملیۆن پێی سێجای پێوەری لە ڕۆژێکدا. بەڵام کێڵگەکە ڕووبەڕووی تەحەدداکیی ئەمنی بووەتەوە؛ لە نێوان ساڵانی ٢٠٢٢ تا ٢٠٢٥دا، بە لانی کەمەوە ئامانجی ١١ هێرش بووە، لەوانەش هێرشێکی مووشەکی لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٥دا کە بە شێوەیەکی کاتی بەرهەمهێنانی وەستاند.
کێڵگەی خورمۆر نزیکەی ٨٠٪ی کارەبای هەرێمی کوردستان دابین دەکات. پەرەپێدانی زیاتر بۆ سەرچاوەکانی غازی هەرێمی کوردستان دەتوانێت پشتیوانی لە دابینکردنی کارەبای هەرێم بکات و بەشدار بێت لە پاراستنی ئاسایشی گشتیی وزەی عێراق. هەروەها دەتوانێت پێویستی بە هاوردەکردنی غاز کەم بکاتەوە و سەرچاوەیەکی جێگیری سووتەمەنی بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا لە سەرانسەری وڵاتدا دابین بکات.
کێشەی عێراق تەنها کەمیی غاز نییە، بەڵکو شێوازی بەکارهێنان و سوودوەرگرتن لە غازە. غازەکە هەیە و ڕۆژانە لەگەڵ نەوتدا بەرهەم دەهێنرێت؛ تەکنەلۆجیا و توانای کۆکردنەوە و بەکارهێنانیشی بەردەستە. بەڵگەی ئابوورییەکەش بەهێز و ڕوونە: کۆکردنەوەی ئەو غازەی کە دەسوتێنرێت، هەرزانترە لە هاوردەکردنی غاز لە ئێرانەوە. ئەم کارە هەلی کار دروست دەکات، کارەبای ماڵان دابین دەکات، پیشەسازییەکان بەگەڕ دەخات و پیسبوونی ژینگە کەم دەکاتەوە.
ئەوەی عێراق پێویستییەتی، ئیرادەیەکی سیاسیی بەردەوام، جێبەجێکردنی کاریگەری سیاسەتەکان و ژینگەیەکی سەقامگیرە بۆ وەبەرهێنان. پرۆژەکانی ژێرخان بەرەوپێش دەچن و ئامانجەکانیش دیاریکراون. پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا عێراق سەرەنجام دەتوانێت ئەم هێمایەی بەفیڕۆدان بکاتە بەردی بناغەی گەشەسەندنی داهاتووی خۆی؟
ئاگری سەر کێڵگە نەوتییەکانی باشووری عێراق تەنها نیشانەی بەفیڕۆدانی غاز نییە؛ بەڵکو نیشانەی بەفیڕۆدانی دەرفەت، داهات و داهاتوویەکی ڕوونترە. کۆتاییهێنان بە سوتاندنی غاز تەنها ئامانجێکی ژینگەیی نییە، بەڵکو پێویستییەکی ئابووری و یەکێکە لە پێشینەکانی ئاسایشی نەتەوەیی.
