سەفا ئەنوەر
گۆڕەپانی سیاسیی عێراق پێی ناوەتە قۆناغێکی نوێ لە ململانێی نێوان بەغدا و هەرێمی کوردستان. لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە، پێگەی هەرێم وەک قەوارەیەکی فیدراڵی و هێزەکانی پێشمەرگە وەک قەڵغانێکی ئەمنی، دوو پایەی سەرەکیی پاراستنی ماف و قوربانییەکانی گەلی کوردستان بوون. بەڵام لە ئێستادا، لایەنە نەیارەکانی کورد لە بەغدا شێوازی ململانێیەکەیان لە هێرشی ڕاستەوخۆی سەربازییەوە گۆڕیوە بۆ ستراتیژێکی مەترسیدار کە دەکرێت ناوی بنرێت “لاوازکردنێکی نەرم” کە بەرامبەر هەرێم بەکاری دەهێنن. ئەم ستراتیژە نوێیە خۆی لە بەکارهێنانی دامەزراوە فەرمییەکان، بڕیارە دادوەرییەکان و فشارە داراییەکاندا دەبینێتەوە؛ ئامانجیشیان لاوازکردنی پێگەی هەرێمی کوردستانە.
ئەم سیاسەتە نوێیە لە چەند ساڵی ڕابردوودا بە ڕوونی ڕەنگی داوەتەوە؛ سەرەتا لە ڕێگەی بڕیارەکانی پەیوەست بە نەوت و غاز لە ساڵانی ٢٠٢٢ و ٢٠٢٣ کە تێیدا دادگای فیدراڵی یاسای نەوت و غازی هەرێمی بە نادەستووری زانی و هەناردەی سەربەخۆی ڕاگرت، بەمەش هێرشی کردە سەر بڕبڕەی پشتی ئابووریی هەرێم. دواتریش لە ساڵی ٢٠٢٤دا، لە ڕێگەی بڕیارەکانی تایبەت بە تەوتینی مووچە و پابەندکردنی هەرێم بە ڕادەستکردنی داهاتی ناوخۆ (وەک باج و گومرگ) و لکاندنی مووچە بە بانکەکانی بەغداوە، هەوڵ درا دەسەڵاتی کارگێڕی و دارایی هەرێم بە تەواوی کەم بکرێتەوە.
لە ئێستاشدا، لە کاتێکدا لایەنە دەسەڵاتدارەکانی بەغدا لە ژێر ناوی “کۆنترۆڵکردنی چەک لە دەستی دەوڵەتدا” هێرشی ڕاگەیاندن و سیاسی دەکەنە سەر هەرێمی کوردستان، پێگەی یاسایی پێشمەرگە وەک هێزێکی ڕەسەن و دەستووری بە تەواوی ڕوون و چەسپاوە. بەپێی ماددەی ١٢١ (بڕگەی پێنجەم) لە دەستووری هەمیشەیی عێراقی ساڵی ٢٠٠٥، هێزەکانی پێشمەرگە وەک “پاسەوانی هەرێم” (حرس الإقليم) دانیان پێدانراوە. ئەمە هێزێکی فەرمییە و بە هیچ پێوەرێک ناچێتە خانەی میلیشیا یان گرووپە چەکدارە نایاساییەکانەوە. هەروەها چەککردنی هێزەکانی پێشمەرگەش شتێکی مەحاڵە، چونکە پێویستی بە هەموارکردنەوەی دەستوور هەیە.
هاوتەریب لەگەڵ ئەمەشدا، ئەو دەنگۆیانەی باس لە گۆڕینی هەرێم بۆ پارێزگایەکی عێراق دەکەن، لە ڕووی یاساییەوە هیچ بنەمایەکیان نییە؛ چونکە دەستووری عێراق گەورەترین زامنی پاراستنی ئەم قەوارەیەیە لە ڕێگەی ئەم ماددە ڕوونانەوە:
- ماددەی ١١٧ (یەکەم): بە فەرمی عێراق وەک هەرێمێکی فیدراڵی دان بە هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتەکانیدا دەنێت.
- ماددەی ١٢١ (یەکەم): مافی پێشینە دەداتە یاساکانی هەرێم بەرامبەر یاسا فیدراڵییەکان لەو بڕیارانەی دەرەوەی دەسەڵاتی تایبەتی بەغدان.
- ماددەی ١٢٦ (بڕگەی چوارەم): گەورەترین زامنی مانەوەی هەرێمە؛ چونکە ڕێگا نادات هیچ بەند و دەسەڵاتێکی هەرێمی کوردستان کەم بکرێتەوە یان هەموار بکرێتەوە، مەگەر بە ڕەزامەندی پەرلەمانی کوردستان و دەنگدانی زۆرینەی خەڵکی هەرێم لە ڕاپرسییەکی گشتیدا.
لە لایەکی ترەوە، هێزە نێودەوڵەتییەکان (بەتایبەت ئەمریکا لە ڕێگەی یاداشتی لێکتێگەیشتنی پنتاگۆن لە ساڵی ٢٠٢٢) وەک قەوارەیەکی بەهێز و کاریگەر لە ناوچەکەدا سەیری هەرێمی کوردستان دەکەن. هەروەها هاوکاریی دارایی و سەربازی پێشکەش بە هێزەکانی پێشمەرگە دەکەن و پێداگری لەسەر یەکخستنی تەواوی هێزەکان (یەکەکانی ٧٠ و ٨٠) دەکەن لەژێر چەتری وەزارەتی پێشمەرگەدا. پێویستە پێشمەرگە ببێتە هێزێکی نیشتمانی؛ ئەوەی لێرەدا گرنگە ئەوەیە کە ئەم پڕۆسەی یەکخستنە نەک هەر پشتیوانیی نێودەوڵەتی مسۆگەرتر دەکات، بەڵکو گەورەترین چەک و بیانوو لە دەست لایەنەکانی بەغدا دەردەهێنێت کە دەیانەوێت سیفەتی حزبی بەسەر هێزەکەوە بچەسپێنن.
لە کۆتاییدا:
قەوارەی هەرێمی کوردستان و هێزی پێشمەرگە خاوەن شەرعییەتێکی مێژوویی و دەستوورین کە ناتوانرێت بە ئاسانی بسڕێنەوە. بەڵام بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم ستراتیژە کە لاوازکردنی نەرم و قەتیسکردنی ئابووری هەرێمە، پێویستە هەرێمی کوردستان دوو هەنگاوی چارەنووسساز بنێت:
- یەکەمیان، ڕێکخستنەوەی ناوماڵی کورد: داڕشتنی گوتارێکی سیاسیی یەکگرتوو لە بەغدا؛ چونکە یەکڕیزیی هێزە کوردییەکان بەهێزترین پەرژینە لە دژی هەر هەوڵێک بۆ پەرتەوازەکردنی هەرێم.
- دووەمیان، نیشتمانیکردنی تەواوی هێزەکانی پێشمەرگە: خێراکردنی پڕۆسەی چاکسازی و یەکخستنی هێزەکان لەژێر چەتری وەزارەتدا. ئەم هەنگاوە نەک هەر پێگەی سەربازیی هەرێم بەهێزتر دەکات، بەڵکو هەموو کارتەکانی دەستی بەغدا بۆ لاوازکردنی قەوارەکە پووچەڵ دەکاتەوە.
