کامیار دێرانەیی
لە کۆتایی مانگی شوباتی ٢٠٢٦، جیهان ڕووبەڕووی شۆکێکی نوێی وزە بووەوە. دەستپێکردنی شەڕی نێوان ئیسرائیل و ئەمریکا لە دژی ئێران لە ڕۆژی ٢٨ی شوبات، نەک تەنها بووە هۆی گۆڕانکارییەکی سیاسی و سەربازی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵکو بازاڕی نەوتی جیهانی لە قۆناغێکی زۆر هەستیاردا خستە ناو ئاڵۆزییەکی گەورەوە.
لەم وتارەدا، هەوڵدەدەین کاریگەرییەکانی ئەم شەڕە لەسەر نرخی نەوت و دۆخی ئابووری عێراق و هەرێمی کوردستان شی بکەینەوە، بە تایبەتی لە چوارچێوەی دوایین ڕێککەوتنی نێوان هەولێر و بەغدا.
پێش هەموو شیکردنەوەیەک، دەبێت ڕوون بکەینەوە کە پەیوەندییەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و حکومەتی فیدراڵی عێراق لەسەر بنەمای ڕێککەوتنێک دانراوە کە لە مانگی ئەیلولی ٢٠٢٥ واژوو کرا و چەند جارێک نوێ کراوەتەوە.
بەپێی دوایین زانیارییە فەرمییەکان، ئەم ڕێککەوتنە تا مانگی ئازاری ٢٠٢٦ درێژ کراوەتەوە. ڕێژەی ڕادەستکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان لە ڕێگەی سۆمۆوە (کە دەزگای فەرمی فرۆشتنی نەوتی عێراقە) لە نێوان ١٨٥ هەزار بۆ ٢٣٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدایە. دکتۆر لوات خەتتاب، کە پسپۆڕی بواری وزەیە، بە ئاژانسی هەواڵی فەرەنسی (فرانس پرێس) ڕاگەیاندووە کە ڕێککەوتنەکە لەسەر بنەمای “نەوت لە بەرامبەر پارە” دانراوە. واتە هەرێمی کوردستان نەوت ڕادەستی سۆمۆ دەکات و لە بەرامبەردا مافی خۆی لە بودجەی گشتی عێراق وەردەگرێت.
دوای دەستپێکردنی شەڕ، نرخی نەوت بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبووەوە. نرخی نەوتی خاوی برێنت (کە ناوی بازرگانی نەوتی دەریای باکوورە و پێوەری سەرەکی نرخی نەوتە لە جیهاندا) لە ماوەی هەفتەی یەکەمی شەڕدا بەرزبووەوە و لە ٨ی ئازاردا گەیشتە زیاتر لە ١١٨ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک. هەروەها نرخی نەوتی خاوی ڕۆژئاوای تێکساس (کە ناوی بازرگانی جۆرێک نەوتی خاوی ئەمریکییە) بە هەمان ڕێژە بەرزبووەوە.
هۆکارە سەرەکییەکانی بەرزبوونەوەی نرخ:
یەکەم: داخرانی ڕێگەی تەنگاوی هورمز. دوای دەستپێکردنی شەڕ، گواستنەوەی نەوت لە ڕێگەی تەنگاوی هورمز ڕاوەستا. ئەم تەنگاوە ڕێڕەوێکی زۆر گرنگە بۆ گواستنەوەی نەوت، چونکە نزیکەی یەک لەسەر پێنجی نەوتی جیهانی لەوێوە تێدەپەڕێت. ئەم ڕاگرتنە بووە هۆی ئەوەی وڵاتانی دراوسێ وەک کوێت و میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان بەشێک لە بەرهەمهێنانی نەوتی خۆیان کەم بکەنەوە.
دووەم: ترسی درێژخایەنی شەڕ. لێدوانەکانی سەرۆک کۆماری ئەمریکا لەسەر ئەوەی کە “ئێران دەبێت بە بێ مەرج تەسلیم ببێت” وەک تاکە ڕێگەی کۆتاییهاتنی شەڕ، نیگەرانی زیاتری لە بازاڕدا دروستکرد و وای کرد نرخەکان زیاتر بەرز ببنەوە.
عێراق لەم قۆناغەدا ڕووبەڕووی دۆخێکی دوولایەنە بووەتەوە. لە لایەکەوە، بەرزبوونەوەی نرخی نەوت دەبێتە هۆی زیادبوونی داهاتەکانی وڵات. بەڵام لە لایەکی ترەوە، نائارامییە ئەمنییەکان و مەترسی لەسەر بۆرییەکانی هەناردەکردن، دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی ڕێژەی هەناردەکردن. لەم بارودۆخەدا، عێراق لە ١ی ئازاری ٢٠٢٦ بودجەیەکی گەورەی پەسەند کرد کە ١٥٢ ملیار دۆلارە و ڕێژەی کورتهێنانی داهات بەرامبەر خەرجی تێیدا ٤٨ ملیار دۆلارە. لەم بودجەیەدا، ڕێژەی بەشی هەرێمی کوردستان ١٢.٦٪ دیاری کراوە. پسپۆڕانی بواری ئابووری ڕەخنەی زۆریان لەم بودجەیە گرتووە. ڕێکخراوی نێودەوڵەتی دراو (IMF) کە ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتییە و کار بۆ سەقامگیری ئابووری جیهان دەکات، ڕایگەیاندووە کە پێویستە عێراق سیاسەتی دارایی خۆی توندتر بکات و خەرجییەکانی کەم بکاتەوە.
ئەم ڕێککەوتنەی نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر چوار بنەمای سەرەکی دانراوە:
یەکەم: هەناردەکردن لە ڕێگەی سۆمۆ. هەموو ئەو نەوتەی لە هەرێمی کوردستان بەرهەم دێت، دەبێت لە ڕێگەی دەزگای سۆمۆوە هەناردە بکرێت، کە دەزگای فەرمی فرۆشتنی نەوتی عێراقە.
دووەم: دابەشکردنی داهاتەکان. پارەی فرۆشتنی نەوت دەخرێتە ناو خەزێنەی گشتی عێراقەوە، دواتر بڕی تایبەت بە هەرێمی کوردستان لێی جیا دەکرێتەوە.
سێیەم: هەڵسەنگاندنی تێچووی بەرهەمهێنان. کۆمپانیای وود مەکێنزی (کە کۆمپانیایەکی ڕاوێژکاری نێودەوڵەتییە لە بواری وزەدا) ڕاسپێردراوە بۆ ئەوەی لێکۆڵینەوە بکات لەسەر ئەوەی بەرهەمهێنانی نەوت لە هەرێم چەندی پێ دەخایەنێت. ئەم کۆمپانیایە دەبێت تا کۆتایی مانگی ئازاری ٢٠٢٦ ڕاپۆرتی خۆی تەواو بکات.
چوارەم: پێشخستنی پارە بۆ کۆمپانیاکان. تا ئەو کاتەی ڕاپۆرتی کۆتایی دێت، هەر بەرمیلێک نەوت بە ١٦ دۆلار لە کۆمپانیاکان وەردەگیرێت وەک پێشخستن. واتە کۆمپانیاکان پارەکەیان پێشوەخت وەردەگرن.
بەڵام ئەم ڕێککەوتنە دوو کێشەی سەرەکی هەیە:
یەکەم: جیاوازی لە کوالیتی نەوتدا. نەوتی هەرێمی کوردستان لە ڕووی چڕی و کوالیتییەوە یەکسان نییە و جیاوازی هەیە لەگەڵ ئەو پێوەرانەی لە ڕێککەوتنەکەدا دیاری کراوە. ئەمەش کێشەی لە فرۆشتندا دروست دەکات.
دووەم: قەرزی کۆمپانیاکان. نزیکەی یەک ملیار دۆلار قەرزی کۆمپانیاکانی نەوت لەسەر هەرێم ماوەتەوە، بە تایبەتی قەرزی کۆمپانیای دی ئێن ئۆ (DNO)ی نەرویجی.
بەپێی شیکردنەوەی ڕێکخراوی ئێس ئاند پی (S&P) کە ڕێکخراوێکی ڕیزبەندی ئابوورییە، عێراق بەهۆی بوونی یەدەگی بەهێزی دراوی بیانی (نزیکەی ١٠٠ ملیار دۆلار)ەوە، توانای بەرگەگرتنی شۆکە ئابوورییەکانی هەیە. بەڵام ئەمە پێویستی بە بەڕێوەبردنی وریایانەی سەرچاوە داراییەکان هەیە.
لەگەڵ ئەوەشدا، کێشە پێکهاتەییەکانی وەک پشتبەستنی زۆر بە نەوت (کە ٩٠٪ی داهات پێکدەهێنێت) و زیادبوونی خەرجییە گشتییەکان، مەترسییەکی گەورەن بۆ ئابووری عێراق.
عەلی نیزار، بەڕێوەبەری ڕێکخراوی سۆمۆ، لە ڕێکەوتی ١٨ی شوباتی ٢٠٢٦ لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ڕووداو ڕایگەیاند کە “بە دڵنیاییەوە” ڕێککەوتنەکە درێژ دەکرێتەوە و تەنها چاوەڕێی پەسەندکردنی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقن. ئەم قسانە نیشان دەدات کە هەردوو لا دەیانەوێت ڕێککەوتنەکە بەردەوام بێت.
بەڵام هێشتا کێشە چارەسەرنەکراوەکان زۆرن، وەک:
•ڕێژەی بودجەی هەرێم چەند دەبێت؟
•تێچووی بەرهەمهێنانی نەوت چەندە و نرخی ڕاستەقینەی کامەیە؟
•قەرزەکانی کۆمپانیاکانی نەوت چۆن دەدرێنەوە؟
•جیاوازییەکانی کوالیتی نەوت چۆن چارەسەر دەکرێن؟ئەم کێشانە هێشتا بێ وەڵام ماونەتەوە و لە داهاتوودا دەکرێت ببنە هۆی گرفت و ئاڵۆزی لە نێوان هەولێر و بەغدا.
لە کۆتایی هەموو ئەم گفتوگۆیانەدا، دەبێت پرسیارێکی سادە بکەین: ئەم هەموو ڕێککەوتن و دانوستانانە چ سوودێکی بۆ خەڵکی ئاسایی کوردستان هەیە؟ وەڵامی ڕاستەقینە لەوەدا نییە کە ڕۆژانە چەند بەرمیل نەوت هەناردە دەکرێت یان نرخی نەوت چەند بەرز بووەتەوە. بەڵکو لەوەدایە کە ئایا مووچەی فەرمانبەران بەڕێکوپێکی دەدرێت؟ ئایا خزمەتگوزارییە ڕۆژانەکان باشتر دەبن؟ ئایا ژیانی خەڵک باشتر دەبێت یان نا؟
لە کاتێکدا ڕاپۆرتەکان باسی لە زیادبوونی بەرهەمهێنانی نەوت و بەرزبوونەوەی نرخەکان دەکەن، هاووڵاتییانی ئاسایی کوردستان هێشتا ڕووبەڕووی کێشەی مووچە و خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان دەبنەوە. ئەمەش پرسیارێکی گەورەیە لەسەر ئەوەی داهاتی نەوت بەڕاستی بۆ کوێ دەچێت و چۆن بەکاردەهێنرێت.
داهاتووی نەوت لە عێراق و هەرێمی کوردستان پەیوەستە بە چوار هۆکاری سەرەکییەوە. یەکەم، بارودۆخی سیاسی و سەربازی ناوچەکە؛ کە شەڕی نێوان ئێران و ئیسرائیل چۆن بەردەوام دەبێت و کاریگەرییەکانی چۆن دەبێت لەسەر ناوچەکە. دووەم، پەیوەندی نێوان هەولێر و بەغدا؛ ئایا ڕێککەوتنەکانی نێوانیان بەردەوام دەبێت و بەباشی جێبەجێ دەکرێن؟ سێیەم، پەیوەندی لەگەڵ تورکیا؛ ڕێککەوتنی بۆری نەوت لەگەڵ تورکیا لە مانگی تەممووزی ٢٠٢٦ کۆتایی دێت، ئایا نوێ دەکرێتەوە یان نا؟ چوارەم، بازاڕی جیهانی نەوت؛ نرخی نەوت لە جیهاندا چۆن دەبێت و داواکاری چەندە؟
بەپێی ئەم هۆکارانە، دەکرێت پێشبینی بکەین کە ڕێککەوتنەکە لە شێوەی ئێستای خۆیدا بەردەوام بێت لانیکەم تا کۆتایی مانگی ئازار یان نیسانی ٢٠٢٦. بەڵام دوای ئەوە، دەکرێت ڕووبەڕووی گۆڕانکاری ببینەوە کە ئاراستەی داهاتوو دیاری دەکات.
شەڕی نێوان ئیسرائیل و ئەمریکا لە دژی ئێران بووە هۆی بەرزبوونەوەی بەرچاوی نرخی نەوت لە بازاڕەکانی جیهاندا. عێراق لەم قەیرانەدا ڕووبەڕووی دۆخێکی دوولایەنە بووەتەوە: لە لایەک بەرزبوونەوەی نرخ سوود بە داهات دەگەیەنێت، لە لایەکی تر مەترسی ئەمنی دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی هەناردەکردن. ڕێککەوتنی نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر بنەمای “نەوت لە بەرامبەر پارە” بەردەوامە و هەرێم ڕۆژانە نزیکەی ١٨٥ بۆ ٢٣٠ هەزار بەرمیل نەوت ڕادەستی سۆمۆ دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا، هەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی کێشەی قەرزی کۆمپانیاکانی نەوت و جیاوازی کوالیتی نەوتە. داهاتووی نەوت لە هەرێم پەیوەستە بە بەردەوامی ڕێککەوتن لەگەڵ بەغدا و نوێکردنەوەی ڕێککەوتنی بۆری لەگەڵ تورکیا.
